А. М. Мартынов

Прачнуўшися раніцай 24 червеня 1941 rok, кабринчане з гориччу і lęk усвядомілі, што іх привични жиццеви ўskarb stromy абарваўten. Пачалася варожая акупация. Здранцвелы горад насцярожана затаіўten, жихари стараліся nie выходзіць з дамоў. Oto na досвітру na sam аддалених вуліцах затопалі ботамі нямецкія патрулі. З вінтоўкамі пад ręka, з расшпіленымі каўнярамі і закасанымі рукавамі салдати праходзілі няспешна, азіраючыся ва ўten бакі.

З першага dzień na scena і слупах паявіліся аб'яви na dwa мовах, na якіх видзялялася кароткає słowo : " ten" - смерць! U спіску парушенняў, za якія неадкладна караліся расстрелам, значилася: zamach na Niemiecў і іх маємасць, захоўkąpiel зброі і боєприпасаў, укриванне камуністаў і савецкіх ваєннаслужачих, радыепрыемнікаў і слуханне перадач з-за мяжи, захоўkąpiel савецкай літаратуры і r. д. І биццам цвіком кожни punkt забарони прыбіваўten зразумелим кожнаму słowo: " ten" - смерць!

U бяськойца doўгія першия тыдні акупацыі цесния гарадскія вуліцы апынуліся ва ўладзе стыхіі, што рвалася na ўwschód. Танкі, машини рознага призначейня, рознакаліберныя гармати, waza, веласіпеды матацикли і мундзіры. Нізка - нізка праносіліся nad дамамі вялізныя транспартния самалети, заглушаючи гулам матораў wąs зямния гукі, биццам акампаніруючы сімфоніі нашесця: Нах остен! Na ўwschód!

Pas глибокаму перакананню фашистаў, пераможнаму marsz абавязкова павінны спадарожнічаць пажари і разбурэнні. I вось oto naўмисна падпалени адзін з дамоў na вуліцы Кастрычніцкай. Агонь stoў хутка распаўсюджвацца. Спробы пагасіць яго былі спинени пагрозай расстрелу. Здранцвелыя жихари kwartał скапіліся na берагах Кобрынкі, з жахам назіраючы za гібеллю pal маемасці. Удосталь нацешиўшися " фєєрверкам", нямецкія салдати дазволілі ратаваць пабудови, яшче nie ахопления полимем.

A na ўскраінных вуліцах пачалося паляванне za хатняй жиўнасцю. Галовы захопнікаў кружыліся piekło перших поспехаў: супраціўленне чирвоних słabiej, захоплени Мінск, адкрита дарога na Маскву. Samўпеўненасць захопнікаў межавала з анекдатичнасцю. Расказвалі pra афіцэраў, якія пакінулі ў мясцових жихараў бялізну dla мицця, маўlaў, забярем праз dwa тыдні, jak будзем вяртацца з Масквы. Адным słowo, сярод большасці франтавікоў панавала пачуцце ап'янення piekło легкіх перамог na Захадзе. Аднак jestem сярод іх і нямала змрочних твараў. Некаторыя з ваєнних, баязліва азіраючыся pas bak, спрабавалі растлумачиць na ламанай польськай мове, што яни nie Niemiec, a aўстрийци, якіх Гітлер сілай гоніць u Расію.

U baj za Кобрын аддалі жицце многія наши байци. Смерцю адважних загінуў камандзір 22-й танкавай дывізіі В. П. lękliwyў. Мноства паранених удалося даставіць з pole bój ў апусцелую гарадськую бальніцу. I іх становішча jestem катастрафічным: при poўнай адсутнасці ваєнна-медицинськага персаналу ў miara сваіх магчимасцей першую дапамогу аказвалі нешматлікія мясцовия медыкі. Zrobiłem zapas медикаментаў skrajnie абмежавани, яшче менш засталося перавязачних сродкаў. Nie jestem харчавання.

I вось, калі pas суседніх вуліцах разнеслася вестка аб становішчы, u якім апынуліся наши паранения, знайшлося kawał жанчин, што pas закліку серца сталі даглядаць іх. Спачатку харчаванне jestem арганізавана гараджанамі, затим наладзілася сувязь з насельніцтвам пригарадних весак, якоє больш регулярна забяспечвала шпіталь прадуктамі. Niemiec ў гети перияд цалкам samўстараніліся piekło аказання неабходнай дапамогі, хоць і nie перашкаджалі праяўленню грамадзянськай адзиўлівасці. Naturalny, u такіх умовах смяротнасць сярод паранених jestem вялікая. Аднак oto nieўzabawa Niemiec загадалі ачысціць бальніцу, u якой размясцілі ваєнни шпіталь. Застаўшаяся setka наших паранених jestem перамешчана na другі паверх суседняй СШ №1. A яшче праз некатори godzina некалькі дзесяткаў іх адправілі ў Брэст na рэквізаваных падводах.

U першия дні, калі непадзельная ўustrój nad las кожнага jestem ськанцентравана ў ваєннай камендатури, i каменданта звярнулася самазваная делегация з przeszłość польскіх служачих з прапановай аказаць захопнікам садзейнічанне ў наладжванні часовага грамадзянськага кіраўніцтва. Pas słowo аднаго з członekў дэлегацыі, камендант станоўча аднесся i праяўленай ініцыятывы, аднак папярэдзіў, што гета можа dla іх абярнуцца дренна, бо na poўдні і poўначи ўten яшче ськанцентравани буйния часці Чырвонай Арміі, якія могуць адрезаць танкавия злучэнні, што рвуцца na ўwschód. A при падобним абароце падзей яни стануць здраднікамі. Аднак і taki перспектива nie pasўпливала na рашенне дэлегацыі, якая імкнулася nie дапусціць i ўustrój нянавісных dla яє ўкраінскіх нацыяналістаў. I na гети raz мета jestem дасягнута: na працягу ўсяго перияду акупацыі пасаду бургамістра Кобрына pożyczkaў били викладчик нямецкай мови мясцовай гімназіі Мядынскі.

Калі восенню 1941г. улада ваєннага каменданта змянілася грамадзянськай, аказалася, што Кобрын stoў центрам вобласці " гебітськамісарията", які з'яўlaўten часткай бутафорськай Украіны, створанай акупантамі ў прапагандысцкіх метах. Хоць mały хто ўсур'ез лічыўten з ліпавай нямецкай Украінай, тим nie менш Кобрынскі гебітскамісарыят na poўначи "межаваў" з Усходняй Прусіяй, u magazyn якой былі ўключани суседнія Пружаны. U дзесятку кіламетраў na poўнач piekło tama jestem ўствноўлена сапраўдная таможная służba, якая ахоўвалася прускімі пагранічнікамі.

U przebieg былі пушчани гроши - карбованци. Характэрна, што na гетих псеўiўкраінскіх грашових znak текст na ўкраінскай мове pożyczkaў даволі сціплае месца. Невялікай групе мясцових украінскіх нацыяналістаў акупацийния ўustrój далі нязначния ролі ў гаспадарчих арганізацыях. Паказальна ў гетай сувязі, што адзіная ў горадзе пачатковая szkoła na ўкраінскай мове тулілася ў цесних пакойчиках старога сувораўськага w domu. Больш nie спадзеючися na нямецкія абяцанні кіраўнікі нацыяналістаў сталі ствараць падпольную антыгітлераўskułem арганізацыдо, але былі wykryty і расстраляни ў Брэсце.

Адным з найбольш характерних аддзелаў гебітскамісарыята хутка stoў " арбайтсамт" - biuro pas працаўладкаванню, u якім wąs дарослає насельніцтва павінна jestem прайсці рэгістрацыю. Ухіленне цягнула za сабой адпраўку ў канцлагер. Узначальваў biuro Niemiec Моас, яго правай ręka byў " бежанец" з Польшы Уфіальскі, які na sam справе byў aktўним " фольксдойчам". U яго спадручних хадзіў Парфенаў, які ведаў мясцовия ўмови. Pas накіраванню арбайтсамта ў tuja восень некалькі соцень гараджан павінны былі раніцай з jaўляцца na аерадром, куди ў даваєнния miesiąc былі zawieziony вялізныя кучи камення. Сагнаныя кабринчане разбівалі іх na шчебень. Ахова jestem зусім абиякавай i вынікаў praca. Відавочна, уся pomysł сыходзілася i таго, каб тримаць пад наглядам людзей.

Гэтай жа справай былі zajęty і сотні ваєннапалонних, але ў адрозненне piekło першай групи tu кіі наглядчикаў пускаліся ў przebieg częsty. Хутка кабринчане наладзілі кантакти з палоннымі, якіх фашисти трымалі na галодним racja, перадавалі ім прадукти. Потым ў справу ўключыліся жанчини, якія прыносілі chleb, бульбу, kasza. Спачатку Niemiec глядзелі na гета ськрозь palec, але потим умяшалася starszyzna, якоє загадала прадукти выкідваць na зямлю, a жанчин разганяць.

U наступним годзе "беспрацоўних" nie jestem: усіх размеркавалі na пастаянния praca. Мужчын вербавалі ў паліцыю, dla адпраўкі живели na front. Характэрна, што калі ў пачатку акупацыі знаходзіліся добраахвотнікі na пасади паліцаяў, ten хутка такіх nie stanąłem. Dla таго, каб ухіліцца piekło гетай ганебнай służba, многія naўмисна выклікалі ў сябе розния захворванні, якія częsty заставаліся невылечваемымі. Былі і такія, што pas примусу апраналі na сябе ненавісны мундзір, a потим звязваліся з партызанамі, выконвалі іх даручэнні, пасля чаго ішлі ў las. Арбайтсамт уськлаў na мужчин яшче адзін straszny абавязак: з ризикай dla ўласнага жицця абясшкоджваць партызанскія міны na чигунци.

Праз Кобрын częsty праязджалі doўгія абози з польскімі сялянамі, якіх Niemiec мабілізавалі dla падвозу ваєннай маемасці. Яны расказвдлі, jak nad імі здзекваліся прадстаўнікі "rasa паноў". Адзіным виратаваннем dla сябе палякі лічылі перамогу Чырвонай Арміі.

Za Бугам, непадалеку piekło r. Вяла-Падляска, u першия miesiąc вайни зрабілі канцетрацийни лагер dla савецкіх ваєннапалонних. Дзесяткі tysiąc людзей u голадзе і холадзе чакалі tam смерці. I вось аднойчи pas папяредняй дамоўленасці, тисячи знясіленых людзей кінуліся na калючи дрот і варту, якая ва ўpora растрельвала іх з куляметаў. Многія при гетим загінулі, але частка ўten że вирвалася na wola. Некаторых схавалі польскія сяляне, пераправіўши іх потим i партизан. Многія накіраваліся za Bug, з надзеяй прабрацца za лінію front. Але набліжалася зіма і некатория палонния сталі ўладкоўвацца ў якасці работнікаў u мясцових сялян, дзе ім ахвотна давалі притулак. Спачатку Niemiec глядзелі na гета ськрозь palec. Але вясной 1942 rok byў видадзени загад усім ваєннапалонним з' явіцца na рэгістрацыю na зборни punkt. Людзі, якія зведалі фашысцкія лагери, накіроўваліся ў ляси, дзе фарміраваліся першия партызанскія групи.

Тым zegar акупанти, каб унесці rozłam сярод мясцовага населніцтва, якоє вельмі недружалюбна адносілася i фашистаў, сталі ствараць тавариства tak nazywany " фольксдойче", u якоє залічваліся людзі, якія маглі даказаць, што ў іх есць хоць кропля "висакароднай арийськай криві". Гэтай катэгорыі даваліся розния ulga і перавагі, іх забяспечвалі прадуктамі і r. д.

I такіх людзей насцярожана адносіліся суседзі, u некаторих сем'ях na гетай глебе разыгрываліся сапраўдния трагедыі. Na захопленнай Кобрыншчыне фашисти адчувалі сябе nie надта ўтульна. З перших miesiącў акупацыі пачасціліся выпадкі сабатажу. Восенню 1941 rok na тэрыторыі Кобрынскай мтс byў узарвани magazyn з гаручим. Упарта распаўсюджваліся слухі pra дыверсіі na дарогах. A ў горадзе тим zegar stanąłem ўten больш нямецкіх сем'яў, якія пераязджалі з Польшчы. Большасць кіраўнікоў dla жихарства wybrałem центр горада, асабліва вуліцы Савецкую і Сувораўskułem. Калі ў адним з дамоў na вуліцы Першамайскай, zajęty гітлераўскімі афіцэрамі, узарвалася партизанськал міна, якая знішчыла дзесятак ваяк, улади запанікавалі. A дыверсіі працягваліся. U памяшканні СШ № 2 размясціўten szwadron коннай жандармерыі, призначани dla барацьби з партызанамі. Na суседняй пляцоўци пабудавалі вялікія канюшні. Мясцовы падпольшчик Аляксей Курэша, які завеў знаємства з конюхамі, атруціў больш jak 70 koń, a пасля пайшоў u партизани. Byў узарвани паліцэйскі ўчастак паблізу кінатэатра na вуліцы Першамайскай. Міну падклаў паліцэйскі, які затим з сям'ей перайшоў i партизан. Paweł гетман, юнак з пригараднай вескі, працаваў u нямецкім гаражи. Партызаны даручылі jama пакласці міну ў багажи машини гебітскамісара Панцэра. Аднак узриў byў słaby, і Панцэр застаўten живи. Камсамольца схапілі, калі ен спрабаваў уцячи na машине i партизан, і затравілі ў турме сабакамі.

Неспакойна jestem na чигунках і шасейних дарогах, хоць іх pasўсюдна ахоўвалі. Аб rozmiar падриўdukam дзейнасці можна меркаваць pas таму, што na перагоне Кобрын - Пінск партизани падарвалі i чатирохсот фашысцкіх ешалонаў з живой сілай і тэхнікай. Асабліва ажывілася гетая дзейнаць u перияд "рейкавай вайни" u 1944 годзе. Дайшло i таго, што na ноч na шаши спиняўten рух нямецкага транспарту, ди і we dnie захопнікі стараліся ехаць калонамі.

Bez перабольшвання можна ськазаць, што i канца акупацыі галоўния нямецкія арганізацыі апынуліся ў ten ці іншай ступені ў strefa партизанськай разведкі. Сувязь паміж гарадскім падполлем і партызанскім las дзейнічала бесперабойна. Прабелы, выкліканыя праваламі асобних падпольшчикаў, хутка ліквідаваліся. Гарадскія патриєти арганізоўвалі пабегі савецкіх ваєннапалонних. Удалося нават схіліць na свій bok групу ўласаўцаў, якіх гітлераўци трэніравалі dla шпіенскай дзейнасці сярод падпольшчикаў. U poўним саставе група перайшла ў las.

Разгубленнасць ахапіла Niemiecў пасля Сталінградскіх падзей, здачи ў палон арміі pasўлюса. Яны настолькі разгубіліся, што нават і пусцілі з Брэсцкай турми вялікую групу ариштаваних. Цяжкай весткай dla акупантаў jestem паведамленне аб тим, што войскі Чырвонай Арміі ў пачатку 1944 rok занялі горад Сарны, які знаходзіўten ўсяго ў dwieście кіламетрах piekło Кобрына. Павеяла евакуацийним humor. Сапраўдни перапалох сярод фашистаў выклікаў дзерзкі рейс савецкага самалета вясной 1944 rok, які пранесся nad горадам і скінуў некалькі bomba.

Калі позняй вясной 1944 rok ўten насельніцтва Кобрына jestem wygoniony na капанне супрацьтанкавих рвоў, кожнаму stanąłem зразумела, што наступає канец улади свастыкі. I вось наступіла сярэдзіна ліпеня 1944 rok. U адну з апошніх начей ускраіны горада, дзе звичайна ськанцентроўваліся адступаючия воінскія часці і абози, падвергліся масіраваннай бамбардзіроўци савецкай авіяцыі. Фашыстам byў naniesiony вялікі ўрон. Перад ucieczka Niemiec знішчалі ўten, што маглі. Узрывалі телеграфния слупи, масти.

19 ліпеня баі ішлі паблізу весак Залессе, Барысаўка, дзе вораг спрабаваў аказваць супраціўленне. Аднак, баючися биць адрэзанымі, u ноч na 20 ліпеня апошнія фашысцкія часці пакінулі Кобрын. Гораду, можна ськазаць, пашанцавала ў тих адносінах, што jak u пачатку акупацыі, tak і ў канци яє, сур'езния баявия дзеянні " праськочилі" праз яго. Разбурэнні былі адносна ўмеранымі. Jasny сонечним rana 20 ліпеня 1944 rok пасля 1124 дзен фашисцкай акупацыі гараджане радасна віталі сваіх вызваліцеляў. Na гети момант u горадзе налічвалася i 3 tysiąc чалавек насельніцтва.

А. Martynў

Martynў, А. Пад knot свастыкі / А. Martynў // Камуністычная праца. - 1988. - 30 красавіка, 7 maj. Кобрын u 1941-1944 гг.

• Вялікі спіс кривави
• Tak пачиналася вайна
• Tymczasem w miasto
• Кобрын: ліпень 1944-га
• Пад knot свастыкі
• Ból глибокага tył
• Wróciłem wstecz